Kako je nastala pesma "Lili Marlen" koju je Vučić pomenuo
Pesma Lili Marlen zaista je neraskidivo povezana sa istorijom Radio Beograda tokom Drugog svetskog rata
"Gestapo kada je uvodio red u Radio Beograd, i kada je terao one producente, montažere, kako se to zove, tehničare, u radio da puštaju Lili Marlen da bi na severu Afrike mogli da slušaju Lili Marlen nemački vojnici, nisu tražili dosijea svih radnika Radio Beograda", izjavio je Aleksandar Vučić komentarišući zahtev Studentske liste u vezi sa dosijeima zaposlenih na Radio-televiziji Srbije.
Pesma "Lili Marlen" zaista je neraskidivo povezana sa istorijom Radio Beograda tokom Drugog svetskog rata. Međutim, njena priča počinje mnogo pre nemačke okupacije Beograda, daleke 1915. godine, i nema nikakve veze sa nacističkom propagandom u vreme kada je nastala.
Pesma nastala u Prvom svetskom ratu
Autor teksta pesme bio je Hans Lajp (Hans Leip), nemački književnik i učitelj. Pesmu je napisao 1915. godine, dok je kao mladi vojnik služio u Prvom svetskom ratu. Prema poznatoj priči, uoči odlaska svoje jedinice na Istočni front, tokom noćne straže u Berlinu, napisao je stihove o vojniku koji pred kasarnom, ispod fenjera, čeka devojku koju voli.
Pesma je prvobitno nosila naziv "Pesma mladog stražara" (Das Lied eines jungen Wachtpostens). Ime Lili Marlen nastalo je spajanjem dva ženska imena koja su se vezivala za Lajpova sećanja. Stihovi su dugo ostali samo pesma u njegovoj književnoj zaostavštini. Tek 1937. godine objavljeni su u zbirci poezije "Mala lučka orgulja".
Dve godine kasnije, nemački kompozitor Norbert Šulce napisao je muziku za te stihove. Pesmu je 2. avgusta 1939. u studiju snimila pevačica Lale Andersen, a njena gramofonska ploča objavljena je iste godine. Ipak, pesma u početku nije privukla veću pažnju publike i nije ostvarila značajniji komercijalni uspeh. Malo ko je tada mogao da pretpostavi da će postati jedna od najpoznatijih pesama Drugog svetskog rata.
Zanimljivo je da sama pesma nije bila nikakav vojnički marš niti poziv na rat. Naprotiv, njena suština bila je u čežnji, ljubavi, rastanku i neizvesnosti. Govorila je o vojniku koji se seća devojke i trenutaka provedenih s njom pod uličnim fenjerom. Upravo je ta setna atmosfera kasnije osvojila vojnike, bez obzira na to na kojoj su se strani fronta nalazili.
Kako je "Lili Marlen" stigla na Radio Beograd?
Nemačka je okupirala Beograd u aprilu 1941. godine. Radio Beograd je preuzet pod nemačku kontrolu, a njegova oprema preseljena je iz oštećene zgrade Srpske kraljevske akademije u prostorije u današnjoj ulici Kneza Miloša. Stanica je dobila naziv "Sender Belgrad", odnosno "Soldatensender Belgrad" – vojnički radio Beograd.
Njime nije upravljala nezavisna redakcija koja je samostalno odlučivala o programu. Stanica je bila deo nemačkog vojnog i propagandnog sistema. Njene emisije bile su prvenstveno namenjene nemačkim vojnicima, a program je sadržao vojne vesti, izveštaje sa frontova, komentare, muziku i emisije u kojima su vojnici slali pozdrave i poruke svojim porodicama.
Važna je i činjenica da je Radio Beograd raspolagao snažnim predajnikom, čiji se signal čuo na veoma velikim udaljenostima. Tako je program iz okupiranog Beograda dopirao i do nemačkih vojnika na severu Afrike.
U takvim okolnostima na red je došla i ploča sa pesmom "Lili Marlen", u izvođenju Lale Andersen. Prema jednoj od najčešće prenošenih verzija, ploča je u Beograd stigla među pošiljkom gramofonskih snimaka iz Beča, koji su poslati vojničkoj radio-stanici. U fonoteci je bilo malo ploča, pa je trebalo pronaći dovoljno muzike za dug svakodnevni program. Pesma koja prethodno nije postigla veliki uspeh tako se našla pred mikrofonom Radio Beograda. Postoje različite verzije o tome kako je tačno dospela u Beograd, ali je njeno kasnije emitovanje dobro dokumentovano.
Tri minuta muzike koja su slušali i Nemci i saveznici
Pesma je postajala sve popularnija među vojnicima. Njena posebna privlačnost bila je u tome što nije veličala rat, nemačke pobede niti vojnu moć. Podsećala je ljude u uniformama na dom, porodicu, voljene osobe i život koji su ostavili iza sebe.
Od 18. avgusta 1941. godine "Lili Marlen" dobija redovno mesto u večernjem programu Radio Beograda. Emitovana je na kraju emisije sa pozdravima vojnika, svakog dana oko 21.57 časova. Pesma je tako postala svojevrstan ritual za nemačke vojnike koji su je slušali na različitim frontovima, uključujući i severnu Afriku.
Njena popularnost, međutim, nije se zaustavila na nemačkoj vojsci. Zbog dometa beogradskog predajnika, pesmu su mogli da čuju i saveznički vojnici. Tako je melodija iz okupiranog Beograda postala poznata i među britanskim i drugim savezničkim jedinicama. I jedni i drugi prepoznavali su u njoj istu emociju: čežnju za nekim ko je daleko i neizvesnost da li će se ikada ponovo sresti.
Vremenom je pesma postala toliko popularna da je njen značaj prevazišao prvobitni nemački vojnički program. Jedna od najpoznatijih kasnijih interpretacija bila je verzija Marlene Ditrih, koja ju je pevala i pred savezničkim vojnicima. "Lili Marlen" tako je postala međunarodni muzički simbol Drugog svetskog rata, snimana i izvođena na brojnim jezicima.
Često se prepričava i priča da bi tokom emitovanja pesme na frontu nastajalo kratkotrajno zatišje, pa je zbog toga dobila nadimak "tri minuta mira". Koliko god ta priča bila upečatljiva, treba je posmatrati kao deo ratne legende, a ne kao pouzdano potvrđenu činjenicu da su borbe redovno obustavljane.
Radio Beograd u vreme okupacije: važna istorijska razlika
Kada govorimo o ovom periodu, važno je ne mešati različite nemačke institucije i njihove uloge. Prema istraživanju istoričarke dr Marijane Mraović, objavljenom u "Vojnoistorijskom glasniku" 2023. godine, preuzimanje Radio Beograda obavila je nemačka vojna grupa, dok su rad stanice i program bili pod kontrolom nemačkog propagandnog aparata. U organizaciji su učestvovali predstavnici nemačke vojne radio-propagande, a među odgovornim ljudima bio je i poručnik Karl-Hajnc Rajntgen, rukovodilac vojne radio-grupe Jugoistok.
Dakle, istorijski izvori o samom preuzimanju i organizaciji rada stanice ukazuju na nemačku vojnu i propagandnu strukturu, a ne na Gestapo kao službu koja je organizovala emitovanje pesme. To je važna razlika.
Priča o "Lili Marlen" svakako jeste priča o Radio Beogradu pod okupacijom, ali i o tome kako je okupaciona vlast koristila radio kao sredstvo vojne komunikacije i propagande. To što je jedna pesma postala omiljena među vojnicima ne govori samo po sebi ništa o tome da li su tada proveravani dosijei zaposlenih, ko je bio bezbednosno proveren ili kakve su kadrovske procedure važile. Za takve zaključke potrebna su posebna istorijska i arhivska dokumenta.
"Lili Marlen" je, na kraju, mnogo više od pesme koja se puštala nemačkim vojnicima iz okupiranog Beograda. Nastala je u rovovima Prvog svetskog rata, postala popularna tokom Drugog, a slušali su je i vojnici sa suprotstavljenih strana. Njena istorija pokazuje koliko radio može da bude moćno sredstvo propagande, ali i koliko muzika može da prevaziđe granice, uniforme i ideologije.